Amerikan sinemasının bağımsız damarı denince akla ilk gelen isimlerden biridir Jim Jarmusch. Kariyerinin başlangıcı olan 1980 tarihli ilk filmi Sürekli Tatil – Permenant Vacation’dan itibaren endüstriyel sinemanın dışında kendine has bir çizgi oluşturmuştur. Hollywood gibi dünyayı saran dev bir endüstrinin gölgesinde kendi yolunu çizebilmek kolay bir iş değildir. Bu sebeple saygıyı hak eden bir durumdur bu. Jarmusch’un böyle bir yol çizmesinde etkili olan unsur, öğrencilik yıllarının bir kısmını geçirdiği Paris deneyimidir. Amerika’daki eğitimini yarıda bırakıp ani bir kararla Paris’e gelir ve burada başlı başına bir ekol olan Sinematek etkinliklerine katılır. Avrupa ve Japon sinemasının değişik örneklerinden geniş bir seçkiyi izleyerek sinemasal yolculuğu için hayli birikim sağlar. Gözleri kızarana kadar film izlemek tam bir sinefil tavrıdır ve o da, bunun hakkını ziyadesiyle verir. Bu deneyimle birlikte sinemanın kendisi için en uygun uğraş olduğuna karar verir. Ülkesi Amerika’ya bir sinemacı olarak döner ve eğitimine New York Üniversitesi sinema bölümünde devam eder.

Geniş bir karakter yelpazesi bulunan Jarmusch filmografisinde can sıkıntısını gidermeye çalışan aylaklardan modern zaman vampirlerine, geleneklere bağlı kentli samuraylardan endüstriyel dönenim gezginlerine, kovboylarına, ödül avcılarına, zombilere, turistlere, gündelik hayatın sıradan tiplerine değin oldukça farklı insanlara rastlamak mümkündür. Bu kadar çeşitlilik gösteren karakter profilleri, Jarmusch sinemasını zenginleştiren başlıca unsurlardan biridir aynı zamanda. İnsanlar ve aralarındaki etkileşim üzerinden ilerleyen hikâyeler, izleyiciyi farklı yerlere, düşüncelere, olaylara götürür. İnsan çeşitliliğiyle beraber kültürel farklılıklar, rastlaşmalar başta mizah olmak üzere kimi zaman tuhaflaşan duyguları, durumları ortaya çıkarır. Geniş bir zaman aralığında çekilen Coffee and Cigarettes, bu durumun net bir şekilde görüldüğü iyi bir örnektir. Benzer bir yapıda ilerleyen Mystery Train ve Night on Earth’i de bu kategoriye sokmak mümkündür.

Yönetmenin bu yazıda ele alacağımız filmi Dünyada Bir Gece – Night on Earth, 1990’lı yılların başında artık bir sinemacı olarak rüştünü ispatladığı zamanlara denk gelen bir yapımdır. İlk dönem filmlerinden farklı olarak renkli çekilmiştir. Bununla birlikte dünyanın beş farklı şehrinde çekilmesiyle mekânsal anlamda geniş bir alana yayılır. Jarmusch’un aynı zaman kesitinde birbirine teğet geçen hikâyelere ilgisini Mystery Train’de görmüştük. Benzer bir fikirden hareket eden Dünyada Bir Gece de, aynı zamansallıkta farklı şehirlerde yaşanan kısa insan öykülerini birbirinin peşi sıra ekrana taşır. Bir taksinin içinde geçen bu hikâyeler basit tesadüflerin, kısa süren yolculuklara sığan etkileşimlerin eseridir. Alaycı mizahın, absürtlüklerin, ironinin izleri görülür. Tüm bunlar, Jarmusch mizahının bileşenleridir. Bu kara mizah sosyal ayrımcılığın farklı türlerini, ırkçılığı, otorite kurum ve kişilerini yergisinin içine alarak inşa olur.

Dünyada Bir Gece: Gelip Geçiciliğin Mekânında Kısa Rastlaşmalar

Dünyanın batısından doğusuna doğru ilerleyen kamera, ilk önce Los Angeles’a uğrar. Hollywood’un gözde oyuncu menajerlerinden biri olduğunu düşündüren Victoria’yla oldukça genç şoför Corky’nin karşılaşması, hayatla ilgili hayaller ve ideallerin ne kadar farklılaşabileceğini gösterir. Ünlü olmak, “milyonların gözbebeği” olup parıltılı bir hayat yaşamak kimilerinin umurunda olmayabilir. Daha basit, sade bir hayatı istemek, şöhretten ve paradan azade bir hayatın rutini içinde olmak esasen daha gerçekçi ve arzulanabilirdir.

Kıtanın öbür ucunda yer alan New York’a geldiğimizde akşamın bir saatinde Afro-Amerikalı Yoyo’nun çevirdiği taksilerden hiçbiri durmaz. Halbuki ücreti ödeyecek parası vardır, bunu kanıtlamak istercesine onları yoldan geçen taksicilere gösterir ancak yine de hiçbiri durmaz. Ne de olsa o, “siyahtır” ve karanlık çöktüğünde müşteri olmak için risklidir. Onu ancak bu şehre yabancı biri alabilir, o kişi de Doğu Almanyalı göçmen Helmut’tan başkası değildir. İkili arasında samimi bir sohbet başlar. Helmut’un isminin “helmet”e (başlık, miğfer) benzemesi Yoyo’yu güldürür. Lakin “Yoyo” da Helmut’un dilinde bir oyuncak ismidir. Her ikisi de aynı stilde şapka giyer, ancak Yoyo’nun ki sıradan değil “cool‘dur”. O, akımları takip eder ve bir göçmenle aynı kategoride değildir. Az önce siyah olduğu için ayrımcılığa uğrayan Yoyo, şehrin acemisi bir göçmen olan Helmut’a benzer bir tavır sergiler. Ayrımcılığa uğrayanın ayrımcı bir tavır sergilemesi ironik bir durumdur.

Paris’e geldiğimizde vakit gece yarısını geçmiştir artık. Afrikalı göçmen şoför, müşteri olarak aldığı ırkdaşı iki siyah diplomatın aşağılayıcı ve alaycı tavırlarına maruz kalır. Oldukça can sıkıcı bir durumdur bu. Bir süre daha tahammül edip sonunda onları sokak ortasında bırakır. Aksilik ücreti almayı unutmuştur. Sonuçta ücret hesabı çalışan bir emekçidir. Şansı ona bir başka müşteriyi getirir. Görme engelli kadın yolcu dikkatini çeker ve ilginç sohbet başlar. “Körlerin” genelde siyah gözlük takmaları üzerine başlayan sohbet, doğuştan görme engelli kadının daha önce hiç “kör” birini görmediği cevabıyla devam eder. Bu zekice cevap şoförü şaşırtır. Merakla tetiklenen dışlayıcı tavır, aynı hınzır cevaplara toslar. Bir önceki New York sekansında rastladığımız ayrımcılığa uğrayanın bir başkasına ayrımcılık yapması burada da karşımıza çıkar. Jarmusch, hepimizin kendi hayatlarımızda benzer tavırlar sergileyebileceğimizi anlatmak ister gibidir. Düşündüğümüz zaman bu tuzağa hepimiz zaman zaman düşmüşüzdür.

Tarihi dokusuyla muhteşem Roma sokakları, yine gecenin yarısında bir din adamıyla geveze bir taksi şoförünü karşılaştırır. Konu çocukluk ve gençlik anıları, cinsellik, tabular ve itiraflar üzerinedir. İnsanın dürtüselliğiyle dini kurallar ve tabular çakışır. Karşısında bir “pederi” gören “günahkâr” taksici için bu, kaçırılmayacak bir fırsattır. Hâliyle yolculuk bir günah çıkarma ayinine döner. Duydukları karşısında irkilen peder için bu itiraflar yenilir yutulur cinsten değildir. Durumun farkında olmayıp kendisini konuşmaya kaptıran şoför için sonuç şok edici olacaktır. Bu, sürprizli bir son demektir. Yaşamlarımız, geçmiş tecrübelerin getirdiği günahların ağırlığını taşır. Hepimiz gibi taksici de bir arınmaya ihtiyaç duyar. Temel otorite kurumlarından biri olan dinin temellerini zorlayan hınzırca ironik bir bölümdür bu.

Saatler artık sabahı göstermek üzeredir, gece güne dönecektir. Kuzeyin soğukluğu alabildiğine görkemli ve beyazdır. Issız sokaklarda üç sarhoş, birbirine yaslanmış taksi beklemektedir. Yorgunluğun üzerine iyice çöktüğü şoför Mika, belli ki gecenin son yolcularını alır. Herkesin hayatında belirli sorumluluklar, belirli dertler vardır. Kolay bir hayat çok az kişi için bahse konusudur herhalde. Yolculardan biri için gün hiç iyi bitmemiştir; işini kaybetmiş, eşi tarafından terk edilmiş, 16 yaşındaki kızı hamile kalmış ve arabası mahvolmuştur. Tam bir dip noktası! Lakin bazı kayıpların telafisi yoktur, taksi şoförü Mika’nın da yıllardır içinde taşıdığı bir acısı vardır. Hayat devam eder ancak acılar bizimle kalır. Sabahın ilk saatlerinde bu hüzün hepsini birbirine yakınlaştırır. Kimi zaman ne kadar gereksiz şeyler için acı çeker ve bunun için hayıflanırız. Oysa dünyada bilmediğimiz ne acılar, iyileşmeyen ne yaralar vardır. Mika, bize bunu hatırlatır.

Dünyada Bir Gece, batıdan doğuya dünyanın başlıca şehirlerine yaptığı kültürler arası yolculukta bizleri o şehrin insanlarıyla, öyküleriyle tanıştırır. Oteller gibi gelip geçiciliğin mekânlarından biri olan taksilerde yapılan kısa yolculuklara bizleri dâhil eder. Hepimizin yaşadığı, yaşayabileceği öykülerle karşılaştırır; bir aşinalık, tanışıklık ilişkisi kurar. Her öykü baktığımız, konumlandığımız yere göre farklı çağrışımları uyandırır; kimi yadırgayabilir kimineyse kolayca uyum sağlayabiliriz. Öte yandan film boyunca arka planda hoş tınılar yaratan müzikleri ve Jarmusch filmlerinden aşina olduğumuz Tom Waits’i es geçmeyelim. Müziklerin kendisi başlı başına bir liste olarak dinlenesidir.

Daha yazı yok.
Filmloverss.com size daha iyi hizmet sunmak için çerezleri kullanır. Sitede gezerek çerezlere izin vermiş sayılırsınız. Ayrıntılı bilgi close-cookie-information